headerbanner

Grens Sint Margriete en Sint KruisGrens Sint Margriete en Sint Kruis

Het landschap rond Sint Kruis behoort tot de gaafste in westelijk Zeeuws-Vlaanderen. Je moet er aan het begin van de zomer naar toe, wanneer de tarwe en het vlas beginnen te rijpen op de vruchtbare akkers. De velden worden doorsneden door rustieke kreken. Hier kun je tot rust komen en wegdromen van de drukke wereld elders, die ver weg lijkt.

Sint Kruis telt iets meer dan 300 inwoners en behoort daarmee tot de kleinste dorpen in Zeeland. Desondanks slaagden de inwoners erin om in 2018 heel wat activiteiten te ontwikkelen bij de viering van 800 jaar Sint Kruis. Het dorp is gesticht door monniken van de cisterciënzer abdij Ter Doest in het West-Vlaamse Lissewege. De parochiekerk was gewijd aan het Heilig Kruis.

Een herinnering aan het 800-jarig bestaan is een in juli 2018 geplaatst informatiebord aan de Roeselarestraat. Daarop staan behalve het mooie gedicht ‘Wandeling in Sint Kruis’ twee foto’s. De eerste is van de kerk en de tweede van Greetje Hermie, de vierde beheerder in de familie van café Zeelandia. De gelegenheid aan de Dorpsstraat 24 is een echt ouderwets dorpscafé. Blijkens de ballonvaartreclame op de gevel wordt het in de volksmond naar de waardin ook wel Café Greetje genoemd. Vroeger heette het De Afspanning en was het een herberg met een smidse. Terwijl de paarden beslagen werden, konden de boeren  binnenwippen voor een pint.

Dorp

Zoals bijna alle plaatsen in de regio werd ook Sint Kruis deerlijk getroffen door het oorlogsgeweld bij de Slag om Schelde in 1944. Foto’s uit die tijd tonen een zwaar gehavend kerkgebouw. Maar wonderen zijn de wereld nog niet uit, dus herrees de kerk met haar enorme ‘Peperbusse’ uit de puinhopen. Kerk en toren dateren uit de 14e eeuw. De toren had nog hoger moeten worden, maar is desondanks zo’n merkteken in het landschap dat deze ooit diende als baken voor de scheepvaart in het Zwin naar en van Sluis, toen dat water nog bevaarbaar was. De toren wordt ‘de Peperbusse’ genoemd vanwege zijn bijzondere vorm.

De eenbeukige kerk was in de tijd voor de Reformatie veel groter dan nu, mogelijk waren er zelfs drie beuken. Eerst liep het bedehuis in de Tachtigjarige Oorlog zware schade op door toedoen van de Spanjaarden. De protestanten bouwden, nadat ze bezit hadden genomen van de kerk, het verwoeste koor niet meer op. Bovendien verdwenen het dwarspand en de zijbeuken. Tenslotte is ook het schip nog ingekort.

Bij het herstel van de oorlogsschade is in 1949 een deel van het schip ingericht tot consistorie. De resterende ruimte is groot genoeg voor de hooguit enkele tientallen kerkgangers. Hierbij moet worden bedacht dat een kleine meerderheid van de dorpelingen na de Reformatie de moederkerk trouw bleef. In 1845 telde het dorp 320 rooms-katholieken en 280 Nederlands hervormden. De kerk wordt gemiddeld één keer per maand voor een dienst gebruikt door de Protestantse gemeente Sint Kruis- Aardenburg.

Kermis

Uitbaatster Greetje Hermie in café ZeelandiaUitbaatster Greetje Hermie in café ZeelandiaSinds de Middeleeuwen wordt rond het eerste weekeinde van juli de plaatselijke kermis gehouden. ’s Zondags wordt er dan steevast een dienst gehouden in de kerk. Zo wordt een oud Middeleeuws gebruik in stand gehouden. De kermis ontstond in die tijd als een feest bij de stichting van een nieuwe parochie. ‘Kermis’ is dus een samentrekking van de woorden ‘kerk’ en ‘mis’. Zeker in rooms-katholieke kerken is het houden van een dergelijke viering een bekend verschijnsel. Een Nee, een biljart is geen zitmeubel.....Nee, een biljart is geen zitmeubel.....protestantse kermisdienst zoals die in Sint Kruis wordt gehouden is zeldzaam, zo niet uniek voor Nederland.

De dorpskom bestaat uit drie straten, namelijk de Dorpsstraat, de Molenweg en de Roeselarestraat. Het is niet verwonderlijk dat er in een dorp van deze omvang geen levensmiddelenwinkels meer bestaan. Aan de Roeselarestraat staat vlak bij de kerk een dorpspomp.

Pal naast de pomp staat een beeld van de in 1930 in Sint Kruis geboren pater Gerard Paridaen. Kenners zien onmiddellijk dat dit een werk is van priester-kunstenaar Omer Gielliet (Biervliet 14 mei 1925 – Breskens 7 mei 2017). Wie meer werk van zijn hand wil zien kan uitstekend terecht in de katholieke kerk van Breskens.

Paridaen werd priester gewijd in 1956 en werkte van 1957-2004 als missionaris in Brazilië. Bij het beeld staat de tekst:

Ik ben verscheurd
mijn hart is daar
mijn lichaam hier
In Sinte Kruus 
waarom? en toch
ik sta zo vast as een huus. 

Het beeld toont volgens het bijschrift gelijkenis met de pater. De scheur die door het kunstwerk loopt heeft ongetwijfeld te maken met de inhoud van het geciteerde gedichtje. Want Omer Gielliet gebruikte heel vaak symboliek waarvan de betekenis zeker na enige nadenken duidelijk wordt voor de beschouwer.

Geschiedenis

Lang bleef Sint-Kruis gespaard voor overstromingen maar bij de watersnood van 1477 liep het geheel onder. Na herbedijking ontstond grote schade toen in 1583 de dijken in de omgeving werden doorgestoken om Sluis te beschermen tegen de Spaanse troepen. Na herstel tijdens het Twaalfjarig Bestand, volgden opnieuw inundaties. Aan het eind van de Tachtigjarige Oorlog werd de schade opnieuw hersteld en kon Sint Kruis uitgroeien tot een dorp van enige omvang. Aan de Sint Pietersdijk stond een 18e eeuwse standerdmolen, die in 1923 zware schade opliep door blikseminslag en kort daarna is afgebroken.

Landschap

Sint Kruis aan Zee, zo was het eens...Sint Kruis aan Zee, zo was het eens...

Wanneer je Sint Kruis nadert uit de richting van Waterlandkerkje via het straatgehucht Ketelaarstraat passeer je aan je linkerhand de Zeedijk. Dat herinnert aan de tijd toen de kust niet ver van hier was.

Vanuit het water De Linieput bij het gehucht Bakkersdam op Oostburgs grondgebied volgt de Sint Kruiskreek slingerend zijn weg richting het Groote Gat, direct ten westen van het dorp. Vanuit het Groote Gat lopen in zuidelijke richting de Oude Biezenkreek en de Valeiskreek over het grondgebied van de voormalige gemeente Sint Kruis. In het uiterste zuidoosten ligt de Blokkreek, die in 2011 is verbonden met de Vrouwkenshoekkreek in het Belgische Sint Margriete.

Sint Kruis gezien vanaf de KerkwegSint Kruis gezien vanaf de KerkwegIn het buitengebied voert de akkerbouw nog altijd de boventoon. De Sint Pietersdijk, Grote Boomdijk, Kleine Boomdijk, Brandkreekdijk en de eerder genoemde Zeedijk geven de grenzen aan van de acht polders waaruit het gebied in de loop der eeuwen werd opgebouwd. Enkele van deze polders lagen gedeeltelijk op het grondgebied van de gemeenten Sint Margriete en Sint Laureins in de Belgische provincie Oost-Vlaanderen.

De grens is hier dichtbij, zo merk je bijvoorbeeld wanneer je over de Molenweg komt tussen Sint Kruis en Waterlandkerkje. Daar scheren de Belgische elektriciteitsmasten rakelings langs Nederlands grondgebied.

©Google Maps©Google Maps©Google Maps©Google MapsGemeente
en inwonertal

Sint Kruis was tot 1941 een zelfstandige gemeente. In genoemd jaar werd het dorp bij de gemeente Aardenburg gevoegd. Dat laatste overkwam ook Eede. Na de Tweede Wereldoorlog is vanuit beide dorpen vergeefs geprobeerd deze maatregelen terug te draaien onder aanvoering van het argument dat deze door de bezetters was ingevoerd en mede daarom niet rechtsgeldig zou zijn.

Vanaf 1993 vormden Sluis en Aardenburg de gemeente Sluis-Aardenburg. Per 1 januari 2003 werd deze samengevoegd met de gemeente Oostburg en ontstond de gemeente Sluis.

Sint Kruis (dorp en omliggende polders) telde rond 1845 circa 600 inwoners. In 2009 woonden er 326 mensen en per 1 januari 2018 waren het er 333. Tot Sint Kruis behoren de gehuchten De Bracke en Het Eiland. Zie hieronder.

 

De BrackeDe BrackeDe Bracke

Dit gehucht ten oosten van Sint-Kruis en bestaat uit bebouwing aan de Wilhelminastraat en de Brandkreekdijk. Het was voorheen bekend door de aanwezigheid van een douanekantoor. Aan de andere kant van de grens ligt Hondseinde. De naam van het gehucht wordt nergens met borden aangeduid. Wel is er aan de Wilhelminastraat een melkveebedrijf dat de naam De Bracke draagt.

Het Eiland

Dit gehucht bestaat voornamelijk uit bebouwing aan de Molenweg en de daarmee kruisende straat Eiland.

De naam herinnert aan de inundaties tijdens de Tachtigjarige Oorlog. Te midden van de onder water gezette polders bleef er toen een droog stuk over. Dat is in 1711 weer verbonden met het vasteland door de bedijking van de Brandkreekpolder.  

Roeselaerestraat Sint KruisRoeselaerestraat Sint KruisWilhelminastraatWilhelminastraatNogmaals café ZeelandiaNogmaals café ZeelandiaDorpshuis Sint KruisDorpshuis Sint KruisDorpspomp bij de kerkDorpspomp bij de kerk
Zuidweg onder Sint Kruis Zuidweg onder Sint Kruis Nog één keer: indrukwekkende kerkmurenNog één keer: indrukwekkende kerkmuren